زهرا جعفرزاده چهارم بهمن ۱۴۰۴ گزارشی در روزنامه شرق درباره توقف زیست مجازی، افزایش نارضایتی و ناکارآمدی فیلترینگ با عنوان «در انتظار اتصال» منتشر کرد و در آن گفتگوی کوتاهی با من داشت. آن روزها ترجیح می‌دادم کمتر مصاحبه کنم. آنچه می‌شد گفت قابل انتشار نبود و آنچه قابل انتشار بود اغلب نسبتی با درد آن روزها نداشت. اینجا بخشی از این گزارش را که مربوط به صحبت‌هایم است را بازنشر می‌کنم. برای مطالعه متن کامل این گزارش اینجا را بخوانید.

هراس از اینترنت

ایجاد نارضایتی در میان جامعه به بهانه کنترل شرایط و اعتراضات، موضوعی است که از سوی حامد بیدی، بنیان‌گذار پلتفرم کارزار و کنشگر حق اینترنت هم مطرح می‌شود. او به «شرق» می‌گوید ‌مسئله اصلی این است که سیستم با اینترنت به‌مثابه رسانه نامتمرکز کاربرمحور یا شهروندمحور مشکل دارد. از نظر او این وضعیت هم طبیعی است؛ چرا‌که «در ساختاری که مبتنی بر نظارت‌ها و انبوه مجوزهاست، هیچ رسانه‌ای بدون نظارت سخت‌گیرانه نمی‌تواند فعالیت داشته باشد و انبوهی از سانسورها و توبیخ‌ها حتی‌ برای اظهارنظرهای شخصی وجود دارد، طبیعی است که وجود اینترنت مشکل‌دار می‌شود. بنابراین آنچه را اکنون اتفاق افتاده است، نباید به دسترسی‌نداشتن به پلتفرم‌های خارجی تقلیل داد». به گفته او، مسئله جایی پیچیده می‌شود که در رسانه‌های رسمی به سلایق عموم جامعه توجهی نمی‌شود و حتی در سیاست‌های کلی هم نظر مردم جایگاهی ندارد. به همین دلیل است که با وجود صرف میلیاردها تومان برای شبکه ملی اطلاعات، پیام‌رسان‌های داخلی هم قطع می‌شود. بیدی معتقد است‌ اینترنت همواره به‌ عنوان یک تهدید تلقی می‌شود: «مسئله، هم‌افزایی جامعه است و همین مسئله تهدید به شمار می‌رود. حتی شاهدیم ‌پلتفرمی مانند کارزار به‌ عنوان یک پلتفرم داخلی که باید میزبان قانونی اعتراضات مردمی باشد،‌ در سال‌های گذشته با انبوهی از محدودیت‌ها و سانسورها مواجه شده و برای برخی از نویسندگان کارزارها پرونده‌ تشکیل شده است. بنابراین تمام ادعاهایی که درباره اینترنت و آزادی عمل شهروندان و آزادی حق اعتراض می‌شود، به این بر‌می‌گردد که اینترنت به‌مثابه رسانه نامتمرکز منجر به قدرت‌گرفتن جامعه می‌شود و به هر حال از این مسئله هراس وجود دارد؛ چون سیاست‌های کلی سمت و سوی متفاوتی از آنچه مورد پسند مردم است، دارند».

فیلترینگ جواب نداد

در سال ۱۴۰۱ هم‌زمان با اعتراضات، اینترنت در ساعت‌های پایانی روز قطع می‌شود، با این حال ارسال پیامک‌ها فعال بود و دسترسی به پیام‌رسان‌های داخلی وجود داشت. حتی آن زمان دیتاسنترها اینترنت داشتند و می‌شد از طریق فیلترشکن‌‌ از این شبکه‌ها استفاده کرد. اما در اوایل قطعی اینترنت اخیر، حتی دیتاسنترها هم اینترنت نداشتند. حالا بیم این می‌رود که در صورت وصل‌شدن اینترنت به صورت سراسری، محدودیت‌ها بیش از گذشته اعمال شود. بیدی در پاسخ به این موضوع معتقد است اینترنت به ‌عنوان یک وسیله تهدیدآمیز تلقی می‌شود و برخی از تصمیم‌گیرندگان بر قطع آن و تقویب شبکه ملی اطلاعات اصرار دارند؛ چون فضا در این بخش کنترل‌‌پذیرتر است. اینها افرادی هستند که در مرکز ملی فضای مجازی، ساترا، صدا‌و‌سیما، دادستانی کل کشور و… کرسی دارند و در تصمیمات شرکت داده می‌شوند. براساس اعلام این فعال حوزه اینترنت، این ایده موافقان پر‌و‌پا‌قرصی دارد که به بهانه برقراری امنیت، از هر فرصتی استفاده می‌کنند تا ایده خود را به کرسی بنشانند؛ موضوعی که در سال ۱۴۰۱ هم رخ داد و حالا به شکل بی‌سابقه‌ای اتفاق افتاده است: «اینکه محدودیت‌های دسترسی به شبکه‌های اجتماعی افزایش یابد، بستگی به مسئولانی دارد که برای برقراری یا برداشتن محدودیت‌ها تلاش می‌کنند. به هر حال آنها متوجه شده‌اند که با سیاست فیلترینگ نمی‌توان کاری را پیش برد، چون اساسا از نظر فنی هم فیلترینگ آنها را به هدف‌شان نمی‌رساند؛ بنابراین به‌جای فیلترینگ، سیاست قطع اینترنت را دنبال می‌کنند و تلاش می‌کنند اینترنت در وضعیت فعلی باقی بماند. در نهایت هم ممکن است با سفید‌کردن برخی از آدرس‌های اینترنتی ضروری مثل گوگل و راه‌اندازی اینترنت طبقاتی بتوانند نیازهای فوری را برطرف کنند، اما اینترنت برای عموم مردم قطع بماند».

نادیده‌گرفتن زیست مجازی

اما مسئله فقط به مشکلات فنی قطعی اینترنت و دسترسی‌نداشتن به اطلاعات جهانی محدود نمی‌شود. نکته درخور توجه این است که بخشی از زیست جامعه در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی شکل گرفته است. «فضای مجازی جدای از زندگی مردم نیست»؛ این موضوعی است که بنیان‌گذار کارزار هم به آن اشاره می‌کند: «امروز بخشی از زندگی واقعی مردم در فضای مجازی شکل می‌گیرد، کسب‌و‌کارها و ارتباطات آنها در این فضا ایجاد شده و برای برخی حتی از آب و برق هم مهم‌تر است، چون معیشت و ارتباط‌شان و در یک کلام، زیست‌شان در این فضا شکل گرفته است، بنابراین وقتی این فضا بسته می‌شود، نارضایتی اجتماعی هم بالا می‌رود. تصمیم‌گیرندگان برای کنترل اعتراضات اینترنت را قطع می‌کنند، در‌حالی‌که قطعی اینترنت، به اعتراضات دامن می‌زند».